Dwa mistrzostwa Polski Pogoni, późniejsze medale Górnika i występy w europejskich pucharach tworzą wielopokoleniową historię zabrzańskiej piłki ręcznej. Jej początki sięgają 1947 r., ale droga do współczesnego zespołu prowadziła przez zmiany nazw i struktur. Dorobek obu klubowych etapów łączy tradycja miasta, nie prosta tożsamość organizacyjna.
Początki piłki ręcznej w Zabrzu i historia Pogoni
Pogoń Zabrze powstała w 1945 r., a dwa lata później uruchomiła sekcję piłki ręcznej. Utworzono wówczas zespoły kobiet i mężczyzn. Rozwój męskiej drużyny napędzali Józef Cholewa i trener Alfred Krawczyk, budując podstawy środowiska, które z czasem miało dostarczać zawodników również reprezentacji Polski.
Już pierwsze lata przyniosły zmiany organizacyjne. W grudniu 1948 r. Pogoń została włączona do wielosekcyjnego Górnika Zabrze. Rok później sekcja piłki ręcznej rozpoczęła samodzielną działalność, a w 1955 r. ponownie występowała pod nazwą Pogoń.
To właśnie Pogoń przez kolejne dekady budowała pozycję zabrzańskiego szczypiorniaka. Jej znaczenie nie sprowadzało się do jednego mistrzowskiego pokolenia. Zespół zdobywał medale w różnych okresach, a związani z nim zawodnicy rywalizowali na mistrzostwach świata i igrzyskach olimpijskich. Piłka ręczna zyskała w mieście własne nazwiska i sukcesy, niezależne od osiągnięć piłkarzy Górnika.
Współczesny Handball/Górnik jest spadkobiercą tej tradycji, ale ma odrębną historię organizacyjną. To rozróżnienie pozwala docenić ciągłość zabrzańskiego środowiska, a jednocześnie prawidłowo przypisywać trofea drużynom, które je zdobyły.
Najważniejsze sukcesy Pogoni Zabrze
Najmocniejszy okres Pogoni przypadł na końcówkę lat 80. W 1988 r. zabrzanie wywalczyli wicemistrzostwo kraju, a w dwóch kolejnych latach sięgnęli po złoto. Mistrzostwa Polski z 1989 i 1990 r. należą do Pogoni, choć stanowią również część tradycji, do której nawiązuje dzisiejszy Górnik.
Pogoń potrafiła wygrywać także w Pucharze Polski. Zdobyła trofeum w 1984, 1988 i 1990 r. Ostatni z tych sezonów zakończyła więc krajowym dubletem, łącząc mistrzostwo z triumfem pucharowym. W całym swoim dorobku zgromadziła osiem medali mistrzostw Polski, od pierwszego brązu w 1967 r. po drugie złoto w 1990 r.
Tytuły otworzyły drogę do Pucharu Europy, rozgrywek dla mistrzów krajowych. Po pierwszym mistrzostwie Pogoń odpadła w pierwszej rundzie z Chronosem Zagrzeb, ówczesnym mistrzem Jugosławii. W kolejnej kampanii wyeliminowała duński Kolding IF i dotarła do 1/8 finału, w którym uległa Proleterowi Zrenjanin. Zabrzanie zrobili zatem krok naprzód, przechodząc od szybkiego pożegnania z turniejem do wygranego dwumeczu.
Rozwój męskiej sekcji pod nazwą Górnik Zabrze
Powrót zabrzańskiej drużyny do krajowej czołówki wymagał najpierw odbudowy organizacyjnej. W okresie kryzysu zespół funkcjonował między innymi jako KS MOSiR Zabrze i KS NMC Powen. W marcu 2008 r. utworzono KS Handball Zabrze, do którego we wrześniu przeniesiono seniorów. Nowy klub przejął zadanie kontynuowania miejscowej tradycji męskiej piłki ręcznej.
Sportowa droga nie była prosta. W 2009 r. zespół awansował do najwyższej klasy rozgrywkowej, ale po sezonie spadł. Kolejną szansę wywalczył 26 marca 2011 r., zapewniając sobie powrót do Superligi. Tym razem zabrzanie zbudowali pozycję pozwalającą nie tylko grać w elicie, lecz także walczyć o podium i miejsca w europejskich pucharach.
Zmieniały się nazwy zespołu. W sezonie 2013/14 występował w Europie jako Handball Zabrze, w 2016/17 jako Górnik Zabrze, a w 2019/20 jako NMC Górnik Zabrze. Nie były to trzy niezależne drużyny, lecz kolejne nazwy tego samego współczesnego zespołu.
Brąz mistrzostw Polski w 2014 r. pokazał, że odbudowa przynosi wyniki. Następne miejsca na podium potwierdziły, że zabrzański klub potrafi ponownie włączać się do walki o medale. Nazwa Górnik stała się rozpoznawalna także w piłce ręcznej, ale zespół budował własny dorobek, zamiast jedynie odwoływać się do dawnych trofeów Pogoni.
Mistrzostwa Polski i medale zabrzańskich zespołów
Bilans trzeba rozdzielić na dwa klubowe etapy. Pogoń zdobywała medale od lat 60. do 1990 r., natomiast współczesny Handball/Górnik wrócił na podium w 2014 r. Zestawienie obejmujące osiągnięcia do 2024 r. wygląda następująco:
| Klub lub etap organizacyjny | Złote medale | Srebrne medale | Brązowe medale | Łącznie |
|---|---|---|---|---|
| Pogoń Zabrze | 1989, 1990 | 1976, 1979, 1988 | 1967, 1985, 1987 | 8 |
| Handball/Górnik Zabrze | Brak do 2024 r. | Brak do 2024 r. | 2014, 2020, 2023, 2024 | 4 |
Łącznie daje to 12 medali mistrzostw Polski: dwa złote, trzy srebrne i siedem brązowych. Wszystkie tytuły mistrzowskie w tym zestawieniu zdobyła Pogoń. Współczesny zespół do 2024 r. czterokrotnie kończył ligową rywalizację na trzecim miejscu, w tym w dwóch kolejnych sezonach: 2022/23 i 2023/24.
Osobno należy zapisać trzy Puchary Polski Pogoni. Są ważną częścią dorobku zabrzańskiej piłki ręcznej, ale nie powiększają liczby ligowych medali.
Ten podział pokazuje zarazem skalę sukcesów i różnice między epokami. Pogoń dotarła na sam szczyt krajowej rywalizacji. Handball/Górnik po odbudowie przywrócił Zabrzu miejsce wśród medalistów, nie przejmując jednak autorstwa dawnych mistrzostw.
Występy Górnika Zabrze w europejskich pucharach
Współczesny zabrzański zespół sprawdzał się w trzech europejskich rozgrywkach. Jego kampanie do sezonu 2024/25 obejmowały:
- Challenge Cup w sezonie 2013/14.
- Puchar EHF w sezonach 2014/15, 2015/16, 2016/17 i 2019/20.
- Ligę Europejską EHF w sezonach 2021/22, 2022/23, 2023/24 i 2024/25.
W Challenge Cup 2013/14 Handball Zabrze dotarł do 1/8 finału, w którym odpadł z HC Odorhei. W Pucharze EHF najwyższym osiągniętym etapem była trzecia runda kwalifikacyjna. Na tej przeszkodzie zespół zatrzymywały Frisch Auf Göppingen w sezonie 2015/16, Cocks w 2016/17 oraz SC Magdeburg w 2019/20. Awans do fazy grupowej pozostawał poza zasięgiem.
Wyraźny postęp przyniósł sezon 2023/24 w Lidze Europejskiej EHF. Górnik po raz pierwszy zagrał w fazie grupowej tych rozgrywek i awansował do rundy głównej. Na tym etapie pokonał Rhein-Neckar Löwen 29:26. Był to konkretny sportowy wynik przeciwko silnemu niemieckiemu rywalowi, a nie tylko sam udział w prestiżowym spotkaniu.
W sezonie 2024/25 zabrzanie ponownie wystąpili w fazie grupowej Ligi Europejskiej. Rywalizowali z Granollers, Bjerringbro-Silkeborg i Montpellier. Dla klubu, który wcześniej kończył kampanie na kwalifikacjach, kolejne występy grupowe oznaczały możliwość regularniejszego mierzenia się z wymagającymi przeciwnikami.
Zawodnicy, którzy zapisali się w historii klubu
Historię zabrzańskiej piłki ręcznej tworzyli zarówno zawodnicy mistrzowskiej Pogoni, jak i szczypiorniści odbudowujący pozycję współczesnego zespołu. Ich osiągnięcia pokazują różne etapy tej drogi.
-
Marek Kąpa przez 16 lat grał w pierwszym zespole Pogoni. Zdobył z nim sześć medali mistrzostw Polski, w tym złote w 1989 i 1990 r. Później prowadził zabrzańską drużynę jako trener, łącząc doświadczenie zawodnika z pracą przy kolejnym pokoleniu.
-
Mieczysław Wojczak bronił bramki Pogoni w latach od 1970 do 1981. Z klubem wywalczył srebrne medale w 1976 i 1979 r. W 1976 r. zdobył również brąz olimpijski z reprezentacją Polski w Montrealu.
-
Engelbert Szolc występował w Pogoni przez sześć lat. Dwukrotnie został królem strzelców polskiej ligi, w 1971 i 1972 r. Reprezentował Polskę na igrzyskach w Monachium w 1972 r., a jego skuteczność należała do wyrazistych osiągnięć zabrzańskiego środowiska tamtej epoki.
-
Franciszek Cholewa zapisał się w początkowym okresie miejscowego szczypiorniaka jako pierwszy reprezentant Polski pochodzący z zabrzańskiego Zaborza. Znalazł się w kadrze na mistrzostwa świata w Berlinie w 1958 r., jeszcze przed pierwszym ligowym medalem Pogoni.
-
Mariusz Jurasik dołączył do zabrzańskiego zespołu w 2012 r. W ciągu czterech lat zdobył dla niego 541 bramek. Przyjechał do Zabrza z doświadczeniem wicemistrza świata z 2007 r. i zawodnika najlepszej drużyny tego turnieju, wzmacniając zespół wracający do krajowej czołówki.
-
Michał Kubisztal został królem strzelców Superligi w sezonie 2013/14. Zdobył 194 bramki w rozgrywkach zakończonych brązowym medalem zabrzańskiej drużyny. Jego indywidualny sukces przypadł więc na sezon ważnego osiągnięcia całego zespołu.
Tradycja piłki ręcznej w Zabrzu na tle sukcesów Górnika
Pogoń zbudowała mistrzowski dorobek zabrzańskiego szczypiorniaka, a współczesny Górnik przywrócił miastu medalową rywalizację i rozwinął obecność w europejskich pucharach. Te dwa etapy łączy miejscowa tradycja, choć dzielą je zmiany organizacyjne i odmienne warunki sportowe.
Najlepiej oddaje to droga od dwóch tytułów Pogoni do medali Handballu/Górnika i awansu do rundy głównej Ligi Europejskiej. Dzisiejszy klub nie musi przypisywać sobie cudzych mistrzostw, by zajmować ważne miejsce w tej historii. Kontynuuje ją własnymi wynikami, utrzymując Zabrze na mapie polskiej i europejskiej piłki ręcznej.
